MİLYON DOLARLIK BİR TABLOYA “BEŞ PARA ETMEZ” DİYENLER: ROTHKO ÜZERİNDEN BİR ALGI DENEYİ

Sanatın değeri nedir?
Bu soru, yüzyıllardır tartışılıyor. Ancak bazen bu soruya verilen en çarpıcı cevaplar akademik metinlerden değil, doğrudan halkın kendisinden geliyor.

Geçtiğimiz günlerde Sotheby’s’in sosyal medya hesaplarında karşıma çıkan bir haber, bu soruyu yeniden düşünmeme neden oldu. Haberde, Robert Mnuchin’in efsanevi koleksiyonundan 24 önemli eserin Mayıs ayında New York sergileneceği belirtiliyordu. Bu eserler arasında, Mark Rothko’nun yaklaşık 2,5 metre boyutundaki “Kırmızılarda Kahverengi ve Siyahlar” adlı tablosu da bulunuyordu.

Bu noktada bir deney yapmaya karar verdim.

38 bin takipçili Åntin Kuntin Fedo (https://www.instagram.com/antinkuntinfedo/ ) adlı Instagram sayfamda, Rothko’nun bu eserini paylaşarak şu soruyu yönelttim:

“Bu esere en yüksek peyiniz ne olurdu?”

Sonuçlar çarpıcıydı.

• %61 (83 kişi): 1.000 – 5.000 TL
• %15 (20 kişi): 5.000 – 50.000 TL
• %8 (11 kişi): 50.000 – 100.000 TL
• %16 (21 kişi): 1 milyon TL ve üzeri

Toplamda 135 kişinin katıldığı bu anket, sanata ilgi duyan bir kitle içerisinde yapılmasına rağmen oldukça dikkat çekici bir tablo ortaya koydu.

Sanat mı, Algı mı, Bilgi mi?

Sonuçlara bakıldığında çoğunluğun Rothko’nun eserine oldukça düşük bir değer biçtiği görülüyor. Bu durum ilk bakışta “Türk sanatseverler modern sanatı anlamıyor” şeklinde yorumlanabilir. Ancak mesele bundan daha derin.

Rothko’nun eserleri uzun yıllardır tartışma konusu olmuştur. Eleştirmenler, bu eserlerin aşırı entelektüelleştirildiğini ve sanat piyasası tarafından yapay biçimde değerinin yükseltildiğini savunur. Hatta zaman zaman bu eserlere yönelik fiziksel saldırılar bile gerçekleşmiştir.

Yani aslında bu anket sonucu, sadece Türkiye’ye özgü bir durum değil; küresel bir tartışmanın yerel bir yansımasıdır.

Anketin Psikolojisi

Anket sonuçlarını üç grupta okumak mümkün:

• 1.000 – 5.000 TL diyenler (%61):
  En içgüdüsel ve samimi yanıtı veren grup. Görsel karşısında doğrudan estetik algılarına göre karar verdiler.
• Orta segment (5.000 – 100.000 TL):
  Şüphe duyanlar. “Acaba burada bilmediğim bir şey mi var?” refleksiyle hareket edenler.
• 1 milyon TL ve üzeri (%16):
  Sanat tarihi bilgisi olanlar, koleksiyonerler ve Rothko’nun değerini bilenler.

Bu dağılım, sanat değerinin aslında bilgi ile algı arasındaki gerilimde oluştuğunu açıkça gösteriyor.

Rothko’nun İronisi

Bugün Rothko eserleri milyon dolarlara satılıyor.
2012 yılında “Orange, Red, Yellow” adlı eseri 86,9 milyon dolara alıcı buldu.

Ancak burada büyük bir ironi var.

Rothko, sanatın ticarileşmesine açıkça karşı olan bir sanatçıydı. Hatta Four Seasons restoranı için aldığı yüksek bütçeli siparişi, eserlerinin lüks tüketim objesine dönüşeceğini düşündüğü için reddetmişti.

Bugün ise eserleri tam da karşı çıktığı sistemin en güçlü simgelerinden biri haline gelmiş durumda.

Sonuç: Değer Nerede Başlar?

Bu küçük sosyal medya deneyi bize önemli bir gerçeği gösteriyor:

Sanatın değeri, eserin kendisinden çok
onu kimlerin, nasıl ve hangi bağlamda değerlendirdiğiyle belirleniyor.

Türkiye’de Rothko’nun “beş para etmez” bulunması, eserin değersizliğinden değil;
sanat eğitimi, görsel kültür ve piyasa bilgisi arasındaki kopukluktan kaynaklanıyor.

Ama belki de daha önemli soru şu:

Bir eserin milyon dolar etmesi mi daha şaşırtıcı,
yoksa çoğunluğun onu değersiz bulması mı?

Yazı: Fedai Çakır